HALIMA XUDOYBERDIYEVA IJODIDA ONA SIYMOSI VA UNING POETIK TALQINI

HALIMA XUDOYBERDIYEVA IJODIDA ONA SIYMOSI VA UNING POETIK TALQINI Qoʻchqorov Bahodir Abdullajonovich Turan International University, Filologiya kafedrasi oʻqituvchisi Baratov Muhammadaziz Ixtiyorjon oʻgʻli Turan International University, filologiya va tillarni oʻqitish yoʻnalishi talabasi Annotatsiya.Ushbu maqolada Oʻzbekiston xalq shoirasi Halima Xudoyberdiyeva ijodida ona siymosining badiiy talqini, uning poetik-falsafiy mazmuni va ramziy-obrazli ifodalanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Shoira sheʼriyatida ona obrazi shaxsiy-biografik kechinmadan tortib, umuminsoniy va milliy qadriyat darajasiga koʻtarilgan murakkab poetik hodisa sifatida oʻrganiladi. Tadqiqotda qiyosiy-tipologik, poetik-struktural tahlil metodlaridan foydalanilgan. Kalit soʻzlar: Halima Xudoyberdiyeva, oʻzbek sheʼriyati, ona siymosi, ayol obrazi, poetik talqin, milliy qadriyat, lirik qahramon, xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari. Аннотация.В данной статье анализируется художественное воплощение образа матери в творчестве народной поэтессы Узбекистана Халимы Худайбердиевой, его поэтико-философское содержание и особенности символико-образного выражения. Образ матери в поэзии рассматривается как сложное поэтическое явление, восходящее от личных биографических переживаний до общечеловеческой и национальной ценности. В исследовании применены сравнительно-типологический и поэтикоструктурный методы анализа. Ключевые слова: Халима Худайбердиева, узбекская поэзия, образ матери, женский образ, поэтическая интерпретация, национальная ценность, лирический герой, традиции устного народного творчества. Annotation.This article analyzes the artistic representation of the image of the mother in the works of Halima Khudoyberdiyeva, People's Poet of Uzbekistan, along with its poeticphilosophical content and symbolic-figurative features. The image of the mother in her poetry is studied as a multilayered poetic phenomenon, rising from personal-biographical experience to a universal and national value. The study employs comparative-typological and poeticstructural methods of analysis. Key words: Halima Khudoyberdiyeva, Uzbek poetry, image of the mother, female image, poetic interpretation, national value, lyrical hero, oral folk tradition. Ona mavzusi jahon adabiyotida boʻlgani kabi oʻzbek sheʼriyatida ham eng qadimiy va eng teran mavzulardan biri hisoblanadi1. Har bir davr adabiyoti ona siymosini oʻz davri ruhiga mos ravishda talqin qilib kelgan. Mustaqillik davri oʻzbek sheʼriyatida bu mavzu yangi bosqichga koʻtarildi, unga milliy oʻzlik, tarixiy xotira va maʼnaviy qadriyatlar nuqtai nazaridan yondashildi.

Shu jihatdan Oʻzbekiston xalq shoirasi Halima Xudoyberdiyeva (1947–2018) ijodi alohida ahamiyat kasb etadi2.

Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2000. – B. 76.

Karimov N. XX asr adabiyoti manzaralari. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2008. – B. 94.

Xudoyberdiyeva Halima // akademiklar.uz elektron ensiklopedik resursi. – URL:

Halima Xudoyberdiyeva oʻz ijodining dastlabki bosqichlaridan boshlaboq ayol va ona obrazlarining sirli-sehrli qirralarini ochishga, ularning nafaqat jamiyatning toʻlaqonli aʼzosi, balki uning koʻrki va bezagi ekanligini koʻrsatishga intildi. Shoira “Ilk muhabbat” (1968), “Oq olmalar” (1973), “Chaman” (1974), “Suyanch togʻlarim” (1976), “Bobo quyosh” (1977), “Muqaddas ayol” (1987), “Hurlik oʻti” (1993) kabi toʻplamlarida ona va ayol mavzusini turlicha ranglarda, chuqur falsafiy mushohadalar bilan yoritdi3. Mazkur maqolaning maqsadi – Xudoyberdiyeva sheʼriyatida ona siymosining poetik talqinini tizimli tahlil qilish va uning badiiy-estetik ahamiyatini ochib berishdan iborat. Halima Xudoyberdiyeva ijodida ona obrazi, avvalo, shaxsiy-biografik kechinmalar zaminida shakllangan. Shoira sheʼrlarida ona haqidagi tuygʻular samimiylik, iliqlik va chuqur minnatdorlik hissi bilan yogʻrilgan. Bunday sheʼrlarda ona nafaqat tugʻishgan inson, balki hayot manbai, ruhiy tayanch, maʼnaviy ustuvor timsoli sifatida gavdalanadi. Xudoyberdiyeva sheʼriyatidagi samimiylik va tabiiylik, tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, uning xalqona dunyoqarashi va dehqonona ruhidan darak beradi4 – shoira balandparvoz ifodalardan yiroq boʻlib, yurakdan chiqqan soʻzlarni afzal koʻradi. Ona haqidagi sheʼrlarida ham aynan shu samimiylik yetakchilik qiladi. Shoiraning ona timsoliga bagʻishlangan sheʼrlarida bolalik xotiralari, ona mehri, uning fidoyiligi kabi motivlar keng oʻrin egallaydi5. Bu sheʼrlarda ona obrazi orqali shoira insonning ildizlarga, oʻz kelib chiqishiga, oilaviy qadriyatlarga boʻlgan ehtiyojini ifodalaydi. Xudoyberdiyeva ijodida ona obrazi shaxsiy darajadan chiqib, ramziy-umumlashma mazmun kasb etadi. Shoira sheʼriyatida ona koʻpincha Vatan, ona-yer, ona tuproq tushunchalari bilan uygʻunlashib ketadi. Bunday holatda ona siymosi milliy oʻzlik va Vatan tuygʻusining poetik ifodasiga aylanadi6. Bu anʼana oʻzbek mumtoz va xalq ogʻzaki ijodida chuqur ildizlarga ega boʻlib, Xudoyberdiyeva uni oʻz davri talablariga mos ravishda yangicha talqin etadi7. Shoira ijodida ayol va ona obrazlari xalq orzu-armonlarining, milliy gʻoyaning tashuvchisi sifatida namoyon boʻladi8. Xudoyberdiyeva “Toʻmarisning aytgani” (1996) toʻplamida boʻlgani kabi tarixiy-afsonaviy ayol siymolariga murojaat qilib, ona va Vatan mudofaachisi obrazini birlashtiradi9. Bunda ona nafaqat mehr-shafqat, balki mardlik, jasorat va milliy gʻururning ham timsoliga aylanadi. Halima Xudoyberdiyeva sheʼriyatida folklor unsurlarining faol qoʻllanilishi ona obrazining talqinida ham oʻz aksini topadi. Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, shoira ijodida xalq Xudoyberdiyeva H. Ilk muhabbat. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1968. – B. 23.

Xudoyberdiyeva H. Muqaddas ayol. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Sharq, 1987. – B. 41.

Halima Xudoyberdiyeva ijodida folklorizmlar // ilmiy maqola, Zenodo. – URL: https://zenodo.org/records/18080637 Oʻsha manba. – B. 39.

Sultanova R. Markaziy Osiyo ayollar sufiy sheʼriyati anʼanalari. – Toshkent, 2015. – B. 102.

Oʻsha asar. – B. 8.

Xudoyberdiyeva H. Toʻmarisning aytgani. Sheʼrlar. – Toshkent: Sharq, 1996. – B. 17.

Xudoyberdiyeva H. Yoʻldadirman. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Sharq, 2005. – B. 58.

ogʻzaki ijodiga xos obraz, ramz va timsollar badiiy-estetik va poetik funksiya bajaradi. Ona haqidagi sheʼrlarda alla, yor-yor, ovsun kabi xalq janrlariga xos ohang va intonatsiyalar seziladi, bu esa ona obraziga xalqona, archetipik chuqurlik bagʻishlaydi. Bundan tashqari, Xudoyberdiyeva sheʼriyatining lingvopoetik xususiyatlari ham ona mavzusidagi sheʼrlarda yorqin namoyon boʻladi. Shoira til birliklaridan mahorat bilan foydalanib, ona obrazini ifodalashda xalq tiliga xos soʻz va iboralarni faol qoʻllaydi, bu esa uning individual uslubining lisoniy asosini tashkil etadi10. Xudoyberdiyeva ijodida ona siymosi bilan bogʻliq yana bir muhim qirra – ayol-ona qismatining ijtimoiy-falsafiy talqinidir. Shoira sheʼrlarida ona koʻpincha sabr-toqat, fidoyilik va ayni paytda ichki iztirob timsoli sifatida namoyon boʻladi. Bunday sheʼrlarda shoira ayolonaning jamiyatdagi murakkab mavqeyini, uning zimmasidagi maʼnaviy-axloqiy mas’uliyatni chuqur teranlik bilan ochib beradi. Shu bilan birga, Xudoyberdiyeva sheʼriyati insonning maʼnaviy oʻsishini, adolat va haqiqat sari intilishini ulugʻlaydi, deb taʼkidlaydi tadqiqotchilar. Ona obrazi ham aynan shu adolat va haqiqat izlanishlari kontekstida talqin etiladi – ona farzandiga nafaqat hayot, balki toʻgʻrilik, halollik va milliy qadriyatlarni ham meros qilib qoldiruvchi maʼnaviy ustoz sifatida gavdalanadi. Halima Xudoyberdiyeva ona mavzusidagi sheʼrlarida oddiy, ammo teran til vositalaridan foydalanadi. Shoira murakkab metaforalar oʻrniga xalqqa yaqin, tushunarli, ammo chuqur maʼno tashuvchi obrazlarni tanlaydi. Bu uslub uning “soddalik, tabiiylik va samimiylikni afzal bilish” tamoyiliga toʻgʻri keladi11. Natijada ona haqidagi sheʼrlar keng oʻquvchi ommasi qalbiga yaqin, his-tuygʻularga boy asarlar sifatida qabul qilinadi. Shoira ijodida takrorlanuvchi ona-obraz motivlari – ona qoʻli, ona nigohi, ona duosi, ona alla-yalla – sheʼriy matnda alohida kompozitsion vosita vazifasini bajaradi. Bu motivlar orqali Xudoyberdiyeva ona obrazini turli sheʼrlarda turlicha qirralardan yoritib, yaxlit poetik tizim yaratadi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, Halima Xudoyberdiyeva ijodida ona siymosi koʻp qatlamli, murakkab poetik hodisa sifatida namoyon boʻladi. Shoira ona obrazini shaxsiy-biografik kechinmadan boshlab, ramziy-umumlashma, milliy-Vatanparvarlik va falsafiy-axloqiy mazmunga ega darajaga koʻtaradi. Ona siymosi Xudoyberdiyeva sheʼriyatida mehr-shafqat, sabr-toqat, mardlik va maʼnaviy ustuvorlik timsoli sifatida tarannum etiladi. Shoira ijodidagi bu obraz xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari bilan uygʻunlashib, oʻziga xos milliy-poetik tafakkur namunasini yaratadi. Halima Xudoyberdiyeva ijodidagi ona mavzusi oʻzbek sheʼriyatida ayolona qismatining eng teran va samimiy talqinlaridan biri sifatida keyingi adabiyotshunoslik tadqiqotlari uchun ham muhim manba boʻlib qolmoqda.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1.

Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. – Toshkent: Maʼnaviyat, 2000.

Halima Xudoyberdiyeva // gulxan.uz elektron resursi. – URL: https://gulxan.uz/maqolalar/halima-xudoyberdiyeva 2. Xudoyberdiyeva H. Ilk muhabbat. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 1968. 3. Xudoyberdiyeva H. Muqaddas ayol. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Sharq, 1987. 4. Xudoyberdiyeva H. Toʻmarisning aytgani. Sheʼrlar. – Toshkent: Sharq, 1996. 5. Xudoyberdiyeva H. Yoʻldadirman. Sheʼrlar toʻplami. – Toshkent: Sharq, 2005. 6. Xudoyberdiyeva Halima // akademiklar.uz elektron ensiklopedik resurs. – URL:

7. Halima Xudoyberdiyeva ijodida folklorizmlar // ilmiy maqola, Zenodo. – URL:

8.

9.

10. Halima Xudoyberdiyeva // gulxan.uz elektron resursi. – URL: