BUXORO TARIXSHUNOSLIGINING SHAKLLANISH VA RIVOJLANISH BOSQICHLARIDA AKADEMIK A.R. MUHAMMADJONOV MEROSINING OʻRNI

BUXORO TARIXSHUNOSLIGINING SHAKLLANISH VA RIVOJLANISH BOSQICHLARIDA AKADEMIK A.R. MUHAMMADJONOV MEROSINING OʻRNI Sultonova Aziza Uktamovna Buxoro davlat universiteti maqsadli tayanch doktoranti (PhD) sultonovaaziza97@gmail.com Kirish. Buxoro tarixini oʻrganish anʼanasi bir necha asrlik yoʻlni bosib oʻtgan boʻlib, u oʻrta asr mahalliy tarixnavisligidan tortib zamonaviy kompleks tarixiy-arxeologik tadqiqotlargacha boʻlgan uzoq evolyutsion jarayonni oʻz ichiga oladi. Bunday koʻp bosqichli tarixshunoslik anʼanasida har bir yangi avlod olimi oʻzidan oldingi tadqiqotchilar yigʻgan bilim zaxirasiga tayanib, uni yangi manba turlari va metodlar bilan boyitib boradi. Akademik Abdulahad Rahimjonovich Muhammadjonov (1928/1931—2016) mahsuli mazkur anʼananing sovet va postsovet davridagi muhim bosqichlaridan birini tashkil etadi. Mazkur maqolaning maqsadi — Buxoro tarixshunosligining tarixiy bosqichlarini qisqacha tavsiflab, ushbu umumiy jarayon kontekstida A.R. Muhammadjonov merosining aniq oʻrnini, uning oʻziga xos uslubiy yangiligini hamda uning keyingi avlod tadqiqotchilariga taʼsirini yaxlit tarzda koʻrsatishdir. Mavzuning dolzarbligi va hozirgi holati. Har qanday mintaqaviy tarixshunoslik anʼanasini davriylashtirish va unda alohida olimlarning oʻrnini aniqlash tarix fani metodologiyasining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi, chunki bu orqali fanning ichki rivojlanish qonuniyatlari — manba bazasining kengayishi, metodlarning takomillashuvi, yoʻnalishlarning tarmoqlanishi — ochib beriladi. Buxoro tarixshunosligiga nisbatan bunday davriylashtirish urinishlari mavjud boʻlsa-da, ular koʻpincha umumiy tavsif darajasida qolib, alohida olimlarning, jumladan A.R. Muhammadjonovning, aynan qaysi bosqichga mansubligi va bu bosqichning oʻziga xos xususiyatlari yetarlicha aniq koʻrsatilmaydi. Aynan shu metodologik boʻshliqni toʻldirish mazkur tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot jarayonlari. Maqolada tarixshunoslik tahlili, davriylashtirish metodi hamda qiyosiy-tipologik yondashuvdan foydalanildi. Buxoro tarixini oʻrgangan turli davr olimlarining faoliyat yoʻnalishlari umumlashtirilib, ularning manba bazasi va metodologiyasi boʻyicha oʻzaro qiyoslandi, shu asosda A.R. Muhammadjonov merosining ushbu umumiy tarixshunoslik jarayonidagi aniq oʻrni belgilandi. Buxoro tarixshunosligining ilk bosqichi oʻrta asr mahalliy tarixnavisligi bilan bogʻliq boʻlib, uning eng yorqin namunasi X asrda yashagan Abu Bakr Naршахийning “Buxoro tarixi” asaridir [1]. Ushbu asar shahar va vohaning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va diniy hayotiga oid maʼlumotlarni oʻz davri nuqtai nazaridan bayon etib, keyingi barcha avlod tadqiqotchilari uchun asosiy yozma manba vazifasini bajarib kelmoqda. Bu bosqichning oʻziga xos xususiyati shundaki, tarixiy bayon asosan syujetli-tavsifiy uslubda olib borilgan, tanqidiy manbashunoslik metodlari hali shakllanmagan edi.

Ikkinchi bosqich XIX asr oxiri — XX asr boshlarida, rus sharqshunosligining Turkistonga eʼtibori kuchaygan davrda boshlanadi. Bu bosqichning markaziy siymosi akademik V.V. Bartold boʻlib, uning Turkiston sugʻorilishi tarixiga bagʻishlangan tadqiqotlari [2] mintaqa tarixini ilk bor tanqidiy-tarixiy metod asosida, yozma manbalarni sinchiklab tahlil qilish yoʻli bilan oʻrganishga asos soldi. Bartold bosqichining oʻziga xosligi shundaki, u asosan kabinet ishi — yozma manbalar tahlili — bilan cheklanib, dala tadqiqotlari (arxeologik qazishmalar) hali keng qoʻllanilmagan edi. Uchinchi bosqich sovet davrida, 1930-yillardan boshlab, dala arxeologiyasining rivojlanishi bilan bogʻliq. Bu bosqichda V.A. Shishkin Varaxsha yodgorligida qazishmalarni boshlab, buxorxudotlar saroyini ilmiy muomalaga kiritdi [3], Ya.Gʻ. Gʻulomov esa Xorazm sugʻorilishi tarixiga bagʻishlangan fundamental monografiyasi [4] orqali irrigatsiya tarixini oʻrganishning metodologik namunasini yaratdi. Bu bosqichning muhim yutugʻi — yozma manbalar tahlili endi bevosita arxeologik dala kuzatuvlari bilan toʻldirila boshlandi, biroq bu ikki metod, qoida tariqasida, turli mutaxassislar (faylasuf-manbashunoslar va dala arxeologlari) tomonidan alohida-alohida qoʻllanilardi. Aynan shu tarixiy-metodologik kontekstda A.R. Muhammadjonovning merosi Buxoro tarixshunosligining toʻrtinchi, sintezlovchi bosqichini tashkil etadi. Uning oʻziga xosligi shundaki, u Bartold anʼanasidagi yozma manbashunoslikni, Shishkin anʼanasidagi dala arxeologiyasini hamda Gʻulomov anʼanasidagi irrigatsiya-tarixiy tahlilni bitta olim shaxsida, bitta hudud — Buxoro vohasi — misolida birlashtirdi. Uning 1978-yilda Gʻulomov tahriri ostida nashr etilgan “Buxoro vohasi sugʻorilishi tarixi” nomli monografiyasi [5] Narшахий, Ibn Havqal va Istaxriy kabi oʻrta asr mualliflarining maʼlumotlarini bevosita arxeologik-gidrografik dala kuzatuvlari bilan uygʻunlashtirgan holda yozilgan boʻlib, bu uch anʼanani birlashtirishning yorqin namunasidir. Muhammadjonov merosining yana bir sintezlovchi jihati — uning shaharsozlik va davlatchilik tarixi masalalariga bagʻishlangan tadqiqotlaridir. Xususan, uning Sh.T. Adilov, D.K. Mirzaahmedov va G.L. Semenov bilan hammualliflikda yozgan Poykent shahriga oid monografiyasi [6] oʻrta asr shahar-jamiyat munosabatlarini arxeologik dalillar asosida yoritib bergan boʻlsa, uning Buxoro toponimining sugʻdcha kelib chiqishi haqidagi gipotezasi [7] esa toponimikani tarixiy-geografik rekonstruksiyaning qoʻshimcha vositasi sifatida qoʻllash namunasini koʻrsatadi. Shu tariqa, Muhammadjonov merosi Buxoro tarixshunosligiga kamida toʻrtta yoʻnalishni — irrigatsiya tarixi, dala arxeologiyasi, shahar tarixi va tarixiy toponimika — bir vaqtning oʻzida qoʻshgan holda kiritdi.

Muhammadjonovning tarixshunoslikdagi taʼsiri faqat uning shaxsiy tadqiqotlari bilan cheklanmaydi. U Fanlar akademiyasi tizimidagi bir qator institutlarda uzoq yillik rahbarlik lavozimlarini egallagan, “Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar” jurnalining bosh muharriri boʻlgan hamda maktab darsligi muallifi sifatida faoliyat yuritgan [8], bu esa uning taʼsirini nafaqat tor ilmiy doiralarga, balki respublika miqyosidagi ilmiy-tashkiliy jarayonlarga hamda keng taʼlim tizimiga ham yoyilishini taʼminlagan. Muhammadjonov boshlagan sintezlovchi anʼana uning vafotidan keyin ham davom etmoqda, garchi bu davomiylik turli shakllarda namoyon boʻlsa-da. Bir tomondan, Buxoro davlat universitetida mahalliy tarixshunoslik maktabi professor Farhod Qosimov rahbarligida rivojlangan boʻlib, bu ikki olim faoliyat yoʻnalishi va institutsional mansubligi jihatidan birbiridan farqlanishi alohida taʼkidlanishi lozim [9]. Ikkinchi tomondan, Poykent shahriga bagʻishlangan arxeologik tadqiqotlar xalqaro miqyosda davom ettirilib, xususan 2015—2016yillarda oʻzbek-rossiya qoʻshma ekspeditsiyasi natijalari nashr etilgan [10], bu esa Muhammadjonov va uning hammualliflari boshlagan arxeologik dasturning uzoq muddatli ilmiy salmogʻini yana bir bor tasdiqlaydi. Bugungi kunda Buxoro tarixshunosligi beshinchi bosqichga — xalqaro hamkorlik va raqamli texnologiyalar bosqichiga — oʻtayotgan boʻlsa-da, bu jarayonda Muhammadjonov merosining oʻrni hali toʻliq tizimlashtirilmagan. Uning turli yoʻnalishlardagi (irrigatsiya, arxeologiya, toponimika, shaharsozlik) ishlari koʻpincha alohida-alohida iqtibos qilinadi, biroq ularni yagona sintezlovchi tarixshunoslik konsepsiyasi sifatida birlashtirib koʻrsatuvchi ish hozirgacha yaratilmagan. Olingan natijalar tahlili. Oʻtkazilgan tahlil Buxoro tarixshunosligi toʻrt asosiy bosqichdan — mahalliy oʻrta asr tarixnavisligi, rus sharqshunosligi, sovet dala arxeologiyasi hamda sintezlovchi bosqich — iborat ekanini koʻrsatadi, va A.R. Muhammadjonov aynan toʻrtinchi, sintezlovchi bosqichning markaziy vakillaridan biri sifatida namoyon boʻladi. Uning tarixiy-uslubiy yangiligi shundaki, u oʻzidan oldingi uchta anʼanani (yozma manbashunoslik, dala arxeologiyasi, irrigatsiya-tarixiy tahlil) bitta tadqiqot dasturi doirasida birlashtirdi, bunga esa toponimika va shahar tarixi yoʻnalishlarini ham qoʻshib, sintezni yanada kengaytirdi. Shu bilan birga, tahlil muhim boʻshliqni ham aniqladi: uning koʻp qirrali merosini yagona tarixshunoslik konsepsiyasi sifatida taqdim etuvchi maxsus tadqiqot hozirgacha mavjud emas, bu esa uning umumiy ilmiy salmogʻini toʻliq baholashga toʻsqinlik qilmoqda.

Xulosa. Akademik A.R. Muhammadjonov merosi Buxoro tarixshunosligi taraqqiyotining sintezlovchi bosqichini yorqin ifodalovchi hodisa sifatida baholanishi lozim. Uning yozma manbashunoslik, dala arxeologiyasi, irrigatsiya-tarixiy tahlil, toponimika va shahar tarixini birlashtirgan koʻp qirrali faoliyati Buxoro vohasi tarixini kompleks oʻrganishning namunali usulini yaratdi hamda keyingi avlod tadqiqotchilari, jumladan xalqaro arxeologik ekspeditsiyalar uchun uzoq muddatli ilmiy zamin boʻlib xizmat qilmoqda. Kelgusi tadqiqotlarda uning butun merosini yagona tarixshunoslik konsepsiyasi sifatida tizimlashtirish, shuningdek uni Buxoro tarixshunosligining beshinchi, zamonaviy bosqichi bilan aniq bogʻlab koʻrsatish dolzarb ilmiy vazifa boʻlib qolmoqda.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Наршахий Абу Бакр. Buxoro tarixi. — Тошкент, 1966. 2. Бартольд В.В. Сочинения. Т. 3. — Москва: Наука, 1965. 3. Варахша // Vikipediya (ru). https://ru.wikipedia.org/wiki/Варахша 4. Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. — Ташкент: Изд-во Академии наук УзССР, 1957. — 313 с. 5. Мухамеджанов А.Р. История орошения Бухарского оазиса (с древнейших времен до начала XX в.) / Отв. ред. Я.Г. Гулямов. — Ташкент: Фан, 1978. — 296 с. 6. Мухамеджанов А.Р., Адылов Ш.Т., Мирзаахмедов Д.К., Семенов Г.Л. Городище Пайкенд. К проблеме изучения средневекового города Средней Азии. — Ташкент: Фан, 7. Поспелов Е.М. Географические названия мира: Топонимический словарь / Отв. ред. Р.А. Агеева. — Москва: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — 512 с.

// Vikipediya.

8. Abdulahad Muhammadjonov 9. Jahon tarixi kafedrasi // Buxoro davlat universiteti rasmiy sayti. https://buxdu.uz/71jahon-tarixi-kafedrasi/4443/4443-jahon-tarixi-kafedrasi/ 10. Омельченко А.В., Торгоев А.И., Кулакова Л.С. и др. Археологические исследования Узбекско-Российской экспедиции на городище Пайкенд в 2015–2016 гг. // Материалы Бухарской археологической экспедиции. Вып. I. — Санкт-Петербург, 2021.