REFLEKSIV TRENINGLAR TIZIMI - TALABALARDA O’Z-O’ZINI BAHOLASH KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHNING AMALIY MEXANIZMI

REFLEKSIV TRENINGLAR TIZIMI - TALABALARDA O’Z-O’ZINI BAHOLASH KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISHNING AMALIY MEXANIZMI Sadikova Shaxnoza Ulug’bek qizi Andijon davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi E-mail: sobirovjahongir@example.uz Annotatsiya: Tezisda talabalarda o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantirishning amaliy mexanizmi sifatida refleksiv treninglar tizimi taklif etiladi. Tadqiqotda D. Shyon refleksiv amaliyot konsepsiyasi, D. Kolb tajriba o’qitish davrasi va B. Zimmerman o’zini-o’zi tartibga solgan o’qitish modeli asosida shakllantirilgan to’rt bosqichli refleksiv treninglar tizimi (ATR-S: aniqlash - tahlil - qayta loyihalash - sinash) bayon etiladi. Xalqaro empirik tadqiqotlar tahlili (n=270, n=240, n=250) refleksiv treninglarning o’z-o’zini baholash aniqligi va metakognitiv kompetensiyaga ijobiy ta’sirini tasdiqladi. Kalit so’zlar: refleksiv treninglar, o’z-o’zini baholash, metakognitsiya, ATR-S algoritmi, talabalar, tajriba o’qitish davrasi, refleksiv amaliyot. 1. Kirish Zamonaviy oliy ta’lim talabalarining hayotiy va kasbiy muvaffaqiyatini ta’minlovchi markaziy kompetensiya - o’z bilim, ko’nikma va faoliyatini mustaqil baholay olish qobiliyatidir [3, 9]. Biroq ko’plab tadqiqotlar talabalarning o’z-o’zini baholash aniqligi pastligi (KrugerDunning effekti) hamda bu ko’nikmaning tabiiy ravishda emas, maxsus didaktik vositalar orqali shakllanishini ko’rsatadi [8, 11]. Refleksiv treninglar - bu maxsus tashkillashtirilgan didaktik faoliyat shakli bo’lib, unda talaba o’z tajribasi, faoliyati va fikrlash jarayonlarini tizimli tahlil qilish orqali o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantiradi [5, 7]. Refleksiv treninglar tizimi alohida-alohida mashqlardan farqli o’laroq, izchil va o’zaro bog'liq bo’lgan didaktik faoliyat majmuasini ifodalaydi. Tadqiqotning maqsadi - talabalarda o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantirishning amaliy mexanizmi sifatida refleksiv treninglar tizimini ishlab chiqish va uning samaradorligini xalqaro empirik dalillar asosida asoslashdir. 2. Metodologiya va nazariy asoslar Refleksiv treninglar tizimining nazariy bazasini quyidagi to’rt konseptual yondashuv tashkil etadi. Birinchidan, D. Shyon (1983) tomonidan ishlab chiqilgan refleksiv amaliyot nazariyasi - refleksiyaning ikki turini ajratadi: faoliyat jarayonidagi refleksiya (reflection-inaction) va faoliyatdan keyingi refleksiya (reflection-on-action) [5]. Ikkinchidan, D. Kolb (1984) tajriba o’qitish davrasi modeli to’rt fazani - konkret tajriba, refleksiv kuzatish, mavhum konseptualizatsiya va faol eksperimentlashni o’z ichiga oladi [2]. Uchinchidan, B. Zimmerman (2000) o’zini-o’zi tartibga solgan o’qitish (SRL) modeli oldindan o’ylash, ijro va refleksiya bosqichlarini birlashtiradi [7]. To’rtinchidan, D. Nikol va S. MakKallum (2022) ichki teskari aloqa konsepsiyasi o’z-o’zini baholash jarayonining markaziy mexanizmini ochib beradi [4].

Tadqiqotda nazariy tahlil va sintez, qiyosiy-pedagogik tahlil, didaktik modellashtirish, xalqaro empirik tadqiqotlar meta-tahlili metodlari qo’llanildi. 3. Refleksiv treninglar tizimining tuzilmasi Olib borilgan nazariy tahlil natijasida talabalarda o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantirishning amaliy mexanizmi sifatida to’rt bosqichli refleksiv treninglar tizimi - ATR-S algoritmi (Aniqlash - Tahlil - qayta Rejalashtirish - Sinash) ishlab chiqildi (1-jadval). 1-jadval. ATR-S refleksiv treninglar tizimi Bosqich Mazmuni Treningning amaliy shakli Kutilgan natija A - Aniqlash O’z faoliyat natijalarini kuzatish va qayd etish Refleksiv kundalik, video-yozuv tahlili, kuzatuv kartochkalari Faktik ma’lumotlarga ega bo’lish T - Tahlil Aniqlangan ma’lumotlarni mezonlar asosida baholash Sokratik dialog, baholash rubrikalari, kognitiv xaritalar Sabab-oqibatlarni tushunish R - qayta Rejalashtirish Yangi strategiya va yondashuvlarni ishlab chiqish Brainstorming, dizayntafakkur, strategiya kartochkalari Konkret harakat rejasi S - Sinash Yangi strategiyalarni amaliyotda sinab ko’rish Mikro-amaliyot, rolli o’yinlar, simulyatsiyalar Tasdiqlangan tajriba va yangi tsikl boshlanishi ATR-S algoritmi Kolb davrasiga to’g'ridan-to’g'ri tayanadi, ammo o’z-o’zini baholash maqsadiga moslashtirilgan tarzda - har bir bosqichda talabaning o’z-o’zini baholash ko’nikmasini rivojlantiruvchi maxsus mashqlar bilan boyitilgan. 4. Refleksiv treninglar tizimining amaliy mexanizmlari Refleksiv treninglar tizimining talabalarda o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantirishi quyidagi besh amaliy mexanizm orqali amalga oshiriladi. Birinchi mexanizm - refleksiv kundalik yuritish. Valensiya Katolik Universitetida o’tkazilgan tadqiqot (RPJ - Reflective Practice Journal) talabalarning sifatiy refleksiyalari ortib, o’z-o’zini baholash darajasi 9,55/10 ga yetganini ko’rsatdi [1]. Ikkinchi mexanizm - video-keys tahlili. 270 nafar talaba ishtirokida o’tkazilgan tadqiqot (StARS shkalasi, Krippendorff alfa = 0.88) video-keyslar yordamida tashkillashtirilgan refleksiv treningning samaradorligini tasdiqladi [6]. Uchinchi mexanizm - tengdoshlar bilan baholash. Yan va Karleys (2022) peerassessment o’z-o’zini baholashga ham asosli o’tish bosqichi ekanligini empirik tasdiqladilar [9]. To’rtinchi mexanizm - baholash mezonlarini hamkorlikda yaratish. Co-construction of criteria yondashuvi talabalarni baholash mezonlarini tushunish va qo’llashga o’rgatadi [4, 8]. Beshinchi mexanizm - elektron portfolio. Talabalarning ish namunalari va refleksiyalarini saqlovchi portfolio o’z-o’sishini ko’rinarli (visible) qiladi va o’z-o’zini baholash chuqurligini oshiradi [3].

5. Xalqaro empirik dalillar Refleksiv treninglar tizimining samaradorligi xalqaro empirik tadqiqotlar tomonidan ko’p tomonlama tasdiqlangan (2-jadval). 2-jadval. Refleksiv treninglarning samaradorligi: empirik tadqiqotlar Tadqiqot Namuna Intervensiya Natija Valensiya RPJ (Ispaniya)

Hamshira talabalari Xalqaro praktikum refleksiv kundalik O’z-o’zini baholash 9,55/10, sifat 9,46/10 StARS shkalasi (Niderlandlar)

n=270 Video-keyslar yordamida refleksiv trening Krippendorff α = 0.88, ishonchli baholash AfL strategiyalari (Gonkong)

34 o’qituvchi Refleksiv amaliyot, AfL tatbiqi Refleksiv spiral samaradorligi tasdiqlandi Tibbiyot talabalari refleksiya (Germaniya)

n=250 PAL va refleksiv kompetensiya treningi Yosh va semester bo’yicha refleksiya o’sishi tasdiqlandi 6. Tizimni joriy etish shartlari Refleksiv treninglar tizimini muvaffaqiyatli joriy etish quyidagi pedagogik shartlarni taqozo etadi: (1) o’qituvchining refleksiv kompetensiyaga ega bo’lishi; (2) treninglarning muntazamligi (semestrida kamida 8-10 sessiya); (3) psixologik xavfsizlik muhitining yaratilishi; (4) baholash uchun emas, taraqqiyot uchun foydalanish [10]; (5) elektron portfolio va raqamli vositalar integratsiyasi; (6) madaniy-pedagogik moslashtirish. Xulosa Refleksiv treninglar tizimi (ATR-S algoritmi) talabalarda o’z-o’zini baholash ko’nikmalarini rivojlantirishning samarali amaliy mexanizmi hisoblanadi. Tizim D. Shyon, D. Kolb, B. Zimmerman va D. Nikol konsepsiyalarining sintezi asosida shakllantirilgan bo’lib, to’rt bosqichli (Aniqlash - Tahlil - qayta Rejalashtirish - Sinash) struktura va besh amaliy mexanizmni (refleksiv kundalik, video-keys tahlili, peer-assessment, mezonlarni hamkorlikda yaratish, elektron portfolio) o’z ichiga oladi. Xalqaro empirik tadqiqotlar (n=270, n=250 va boshqalar) tizimning samaradorligini tasdiqlaydi. Tizimni O’zbekiston oliy ta’limi sharoitiga moslashtirilgan tarzda joriy etish talabalarning metakognitiv kompetensiyalarini sezilarli rivojlantirishga xizmat qiladi.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Reflective Practice Journal in International Practicum // PMC. - 2021. - URL:

2. Kolb D.A. Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. 2nd ed. - Pearson Education, 2015. - 416 p. 3. Dewey J. How We Think. - Boston: D.C. Heath, 1933. - 301 p. 4. Nicol D., McCallum S. Making internal feedback explicit // Assessment & Evaluation in Higher Education. - 2022. - Vol. 47, No. 3. - P. 424-443. 5. Schön D.A. The Reflective Practitioner. - New York: Basic Books, 1983. - 374 p.

6. Using video-cases to assess student reflection: StARS instrument // BMC Medical Education. - 2012. - URL: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3426495/ 7. Zimmerman B.J. Attaining self-regulation // Handbook of Self-Regulation. - Academic Press, 2000. - P. 13-39. 8. Flavell J.H. Metacognition and cognitive monitoring // American Psychologist. - 1979. Vol. 34, No. 10. - P. 906-911. 9. Yan Z., Carless D. Self-assessment is about more than self // Assessment & Evaluation in Higher Education. - 2022. - Vol. 47, No. 7. - P. 1116-1128. 10. Pang N.S.K. Teachers' Reflective Practices in Implementing Assessment for Learning // ECNU Review of Education. - 2022. - URL: https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1351258.pdf 11. Self-Reflection of Competencies in Medical Students // PMC. - 2022. - URL: