AKADEMIK A.R. MUHAMMADJONOVNING ARXEOLOGIK TADQIQOTLARIDA BUXORONING OʻZBEK DAVLATCHILIGI TARIXIDA TUTGAN OʻRNI: POYKENT VA VARAXSHA MISOLIDA

AKADEMIK A.R. MUHAMMADJONOVNING ARXEOLOGIK TADQIQOTLARIDA BUXORONING OʻZBEK DAVLATCHILIGI TARIXIDA TUTGAN OʻRNI: POYKENT VA VARAXSHA MISOLIDA Sultonova Aziza Uktamovna Buxoro davlat universiteti maqsadli tayanch doktoranti (PhD) sultonovaaziza97@gmail.com Kirish. Oʻzbek davlatchiligi tarixini oʻrganishda arxeologik manbalar alohida ahamiyatga ega, chunki yozma manbalar yetarli boʻlmagan yoki parcha-parcha saqlangan davrlar uchun aynan moddiy-madaniy yodgorliklar davlat boshqaruvi tizimi, ijtimoiy-siyosiy tuzilma va shahar-jamiyat munosabatlari haqida bevosita dalil beradi. Buxoro vohasi, Sogʻdiyonaning tarkibiy qismi sifatida, qadimgi va ilk oʻrta asrlarda oʻziga xos siyosiy-maʼmuriy tuzilmalarga ega boʻlgan hudud edi. Ushbu tuzilmalarni ochib berishda akademik Abdulahad Rahimjonovich Muhammadjonov (1928/1931—2016) ishtirok etgan arxeologik tadqiqotlar, xususan Poykent va Varaxsha yodgorliklaridagi qazishmalar, alohida ilmiy ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolaning maqsadi — A.R. Muhammadjonov ishtirokidagi arxeologik tadqiqotlar Buxoro vohasining qadimgi va ilk oʻrta asr davlatchilik tarixini yoritishga qanday hissa qoʻshganini, xususan Poykent va Varaxsha yodgorliklari misolida ikki xil siyosiymaʼmuriy tuzilma namunasini qanday ochib berganini tahlil qilishdir. Mavzuning dolzarbligi va hozirgi holati. Mustaqillik yillarida oʻzbek davlatchiligining tarixiy ildizlarini qadimgi davrlargacha borib taqaladigan uzluksiz jarayon sifatida oʻrganish davlat tarix siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Bunday yondashuvda mintaqaviy siyosiy-maʼmuriy tuzilmalarning aniq arxeologik va numizmatik dalillar asosida rekonstruksiya qilinishi katta ahamiyat kasb etadi. Biroq A.R. Muhammadjonov ishtirokidagi arxeologik tadqiqotlarning aynan shu — davlatchilik tarixi — nuqtai nazaridan alohida tahlil qilinishi hozirgacha maxsus tadqiqot predmeti boʻlmagan; uning arxeologik merosi, odatda, irrigatsiya tarixi yoki shaharsozlik tarixi kontekstida tilga olinadi, biroq undan davlatchilik tarixini oʻrganish uchun bevosita manba sifatida foydalanish alohida koʻrsatilmagan. Aynan shu boʻshliq mazkur tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot jarayonlari. Maqolada tarixiy-arxeologik tahlil, qiyosiy-tipologik metod hamda manbashunoslik tanqidi qoʻllanildi. Poykent va Varaxsha yodgorliklariga oid arxeologik va numizmatik maʼlumotlar tizimlashtirilib, ularda aks etgan ijtimoiy-siyosiy tuzilma modellari bir-biri bilan qiyoslandi, shundan soʻng bu modellarning umumiy oʻzbek davlatchiligi tarixidagi oʻrni belgilandi.

Buxorodan 60 kilometr janubi-gʻarbda, Zarafshonning quyi oqimida joylashgan Poykent shahri Buxoro vohasidagi eng oʻziga xos siyosiy-maʼmuriy tuzilmalardan biriga ega boʻlgan. Mavjud maʼlumotlarga koʻra, bu shahar hukmdorsiz, savdogarlar jamoasi tomonidan boshqarilgan va shu sababli “savdogarlar shahri” nomi bilan mashhur boʻlgan [1]. Bunday boshqaruv shakli, Yevropadagi burjua shahar kommunalariga oʻxshab, markazlashgan monarxik hokimiyatdan farqli, oʻziga xos jamoat oʻzini-oʻzi boshqarish tizimi sifatida namoyon boʻladi [1]. A.R. Muhammadjonov, Sh.T. Adilov, D.K. Mirzaahmedov va G.L. Semenov tomonidan 1988-yilda nashr etilgan “Городище Пайкенд. К проблеме изучения средневекового города Средней Азии” nomli monografik tadqiqot [2] aynan shu oʻziga xos shaharni oʻrganishga bagʻishlangan boʻlib, u Oʻrta Osiyoda oʻrta asr shahar-davlat unsurlarini arxeologik dalillar asosida tahlil qilishning muhim namunasi hisoblanadi. Poykentdan farqli oʻlaroq, Buxorodan 40 kilometr gʻarbda joylashgan Varaxsha yodgorligi butunlay boshqacha siyosiy-maʼmuriy modelni namoyish etadi. Arxeologik tadqiqotlar natijalariga koʻra, V asrda qurilgan va IX asrgacha mavjud boʻlgan Varaxsha saroyi arab bosqinigacha boʻlgan davrda Buxoro vohasini boshqargan mahalliy sulola — buxorxudotlarning qarorgohi boʻlgan [3]. Yuz gektardan ortiq maydonni egallagan bu yodgorlik nafaqat siyosiy, balki harbiy-strategik va savdo-madaniy markaz vazifasini ham bajargan, Buxoro va Xorazm oʻrtasidagi savdo yoʻlida joylashgan [3]. Saroy devorlaridagi rasm-tasvirlar hukmdor qabullari va ov sahnalarini aks ettirib, mahalliy hukmdorlik institutining tashqi koʻrinishi va marosim madaniyatidan dalolat beradi [4]. Buxorxudotlar sulolasining davlat sifatidagi mustaqil maqomini eng ishonchli tasdiqlovchi dalillardan biri ularning oʻz nomidan mustaqil tanga zarb qilgani hisoblanadi. Numizmatik maʼlumotlarga koʻra, VI asr oxirida Sosoniylar shohi V Varahran drахмаsi namunasida Buxoro Sogʻdida kumush tanga zarb qilish yoʻlga qoʻyilgan boʻlib, bu tangalar keyinchalik “buxorxudot tipidagi tangalar” nomi bilan tarixshunoslikda mashhur boʻlgan [5]. Muhimi, arab xalifaligi hukmronligi oʻrnatilgandan keyin ham mahalliy hukmdorlar bu tangalarni zarb qilishni davom ettirgan, faqat tanga yozuviga xalifalik noiblarining (al-Mahdiy, Xolid, Muhammad, Ali kabi) ismlari qoʻshib borilgan, biroq tangalarning sugʻdcha asosiy matni saqlanib qolgan [5]. Bu tangalar orqaligina soliqlar toʻlangani alohida qayd etiladi [5] — bu esa buxorxudotlar tizimining nafaqat siyosiy, balki moliyaviy-iqtisodiy mustaqil boshqaruv vakolatiga ham ega boʻlganini koʻrsatadi.

Naршахийning maʼlumotlariga koʻra, birinchi nomma-nom maʼlum boʻlgan buxorxudot hukmdori Bidun (Buxorxudot-Bidun) boʻlib, u 673 yoki 674-yilda vafot etgan [6]. Tarixchi O.I. Smirnova fikricha, uning unvoni “tudun” — VII asr oxiri VIII asr boshlarida Chochni boshqargan hukmdorlarga xos boʻlgan, sugʻdiy-turkiy siyosiy terminologiyaga oid unvon — bilan bogʻliq boʻlgan, bu esa buxorxudotlar boshqaruv tizimining mintaqaviy turkiy-sugʻdiy siyosiy tuzilmalar bilan uzviy bogʻliq holda rivojlanganini koʻrsatadi [6]. Bunday aniq ism va unvon darajasidagi maʼlumotlarning saqlanib qolishi Varaxsha kabi arxeologik yodgorliklarda topilgan moddiy dalillarni konkret tarixiy shaxslar va siyosiy institutlar bilan bogʻlash imkonini beradi. A.R. Muhammadjonov Buxoro vohasi hududida 1975 va 1978-yillarda olib borgan arxeologik ekspeditsiyalari doirasida, ilgari V.A. Shishkin tomonidan 1930-yillarda boshlangan Varaxsha tadqiqotlari anʼanasini davom ettirgan tadqiqotchilar qatoriga kiradi [7]. Shu tariqa, uning arxeologik faoliyati ikki tubdan farqli siyosiy-maʼmuriy tuzilmani — markazlashgan, oʻz mustaqil tangasiga ega boʻlgan hukmdorlik institutini (Varaxsha) va oʻzini-oʻzi boshqaruvchi savdogarlar jamoasini (Poykent) — bir vaqtning oʻzida oʻrganish imkonini bergan. Ushbu ikki model, numizmatik dalillar bilan birga qaralganda, Buxoro vohasining qadimgi va ilk oʻrta asr davlatchilik tarixi naqadar koʻp qirrali va institutsional jihatdan rivojlangan boʻlganini yanada yaqqol koʻrsatadi. Bir tomondan, Varaxsha misolida markazlashgan, sulolaviy hukmdorlikka hamda mustaqil pul zarb etish huquqiga asoslangan maʼmuriymoliyaviy tuzilma mavjud boʻlgan boʻlsa, ikkinchi tomondan, Poykent misolida undan farqli, savdo-hunarmandchilik jamoasi manfaatlariga asoslangan oʻzini-oʻzi boshqarish shakli amal qilgan. Bunday xilma-xillik Sogʻdiyonaning, jumladan Buxoro vohasining, yagona qattiq markazlashgan davlat emas, balki turli boshqaruv shakllariga ega boʻlgan shahar-davlatlar va mahalliy sulolalar tizimidan iborat murakkab siyosiy landshaftga ega boʻlganini tasdiqlaydi. Shuni ham alohida taʼkidlash lozimki, buxorxudotlar tangalarining arab xalifaligi davrida ham, faqat qisman oʻzgartirilgan holda, muomalada qolishi hamda Varaxsha saroyining IX asrgacha, yaʼni arab istilosidan keyingi davrgacha ham faoliyat yuritgani [3] mahalliy boshqaruv va moliyaviy institutlarning yangi diniy-siyosiy sharoitga bosqichma-bosqich moslashgan holda uzoq vaqt saqlanib qolganini koʻrsatadi. Bu, oʻz navbatida, mintaqada davlatchilik anʼanalarining keskin uzilish bilan emas, balki uzluksiz transformatsiya yoʻli bilan rivojlanganini tasdiqlovchi muhim dalil hisoblanadi.

Olingan natijalar tahlili. Oʻtkazilgan tahlil A.R. Muhammadjonov ishtirokidagi arxeologik tadqiqotlar Buxoro vohasining qadimgi davlatchilik tarixini ikki muhim, bir-biriga zid boʻlgan model — mustaqil pul muomalasiga ega markazlashgan sulolaviy hukmdorlik (Varaxsha) va jamoat oʻzini-oʻzi boshqarishi (Poykent) — orqali yoritib berganini koʻrsatadi. Bu ikki modelning bir hudud doirasida parallel mavjud boʻlgani, shuningdek buxorxudotlar hukmdorligining nomma-nom maʼlum shaxslar (Bidun) va mustaqil numizmatik tizim darajasida hujjatlashtirilgani, mintaqa davlatchilik tarixining yuqori darajadagi institutsional murakkabligi va barqarorligidan dalolat beradi. Shu bilan birga, tahlil muhim boʻshliqni ham koʻrsatdi: mavjud manbalarda A.R. Muhammadjonovning bu ikki yodgorlikdagi ishtiroki umumiy tarzda qayd etilgan boʻlsa-da, uning bu tadqiqotlar orqali davlatchilik tarixi masalasiga, jumladan buxorxudotlar numizmatikasi masalasiga, qanday nazariy yondashuv bildirgani (agar bildirgan boʻlsa) alohida tizimli tarzda hujjatlashtirilmagan. Bu, kelgusi arxiv-manbashunoslik tadqiqotlari uchun ochiq yoʻnalish boʻlib qolmoqda. Xulosa. A.R. Muhammadjonov ishtirokidagi arxeologik tadqiqotlar, xususan Poykent va Varaxsha yodgorliklaridagi qazishmalar, Buxoro vohasining qadimgi va ilk oʻrta asr davlatchilik tarixini ikki xil, bir-birini toʻldiruvchi model orqali yoritib berish imkonini yaratdi. Bu natijalar, buxorxudotlarning mustaqil tanga zarb qilish huquqi va nomma-nom maʼlum hukmdorlari haqidagi qoʻshimcha dalillar bilan birgalikda, oʻzbek davlatchiligi tarixining uzoq va institutsional jihatdan xilma-xil ildizlarga ega ekanini arxeologik va numizmatik dalillar asosida tasdiqlaydi. Kelgusi tadqiqotlarda ushbu ikki model oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni (masalan, Poykentning Varaxsha markazidagi hukmdorlikka qanday maʼmuriy-huquqiy tobeligi boʻlgani) hamda buxorxudotlar numizmatik merosini Muhammadjonov arxeologik topilmalari bilan bevosita bogʻlab oʻrganishni chuqurlashtirish dolzarb ilmiy vazifa boʻlib qolmoqda.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Пайкенд // Vikipediya (ru). https://ru.wikipedia.org/wiki/Пайкенд 2. Мухамеджанов А.Р., Адылов Ш.Т., Мирзаахмедов Д.К., Семенов Г.Л. Городище Пайкенд. К проблеме изучения средневекового города Средней Азии. — Ташкент: Фан, 3. Варахша // Vikipediya (ru). https://ru.wikipedia.org/wiki/Варахша 4. Городище Варахша // Silkadv.com. https://silkadv.com/en/content/varahsha-dvorec 5. Мусульманские монеты бухархудатского типа // As-salam.ru. https://assalam.ru/news/7091/ 6. Бухархудаты // Vikipediya (ru). https://ru.wikipedia.org/wiki/Бухархудаты 7. Бухарский оазис // Vikipediya (ru) [arxeologik ekspeditsiyalar boʻlimi].

8. Abdulahad Muhammadjonov // Vikipediya.

9. Akademik Abdulahad Muhammadjonov 85 yoshida vafot etdi // Daryo.uz, 2016, 6 aprel.