ZARAFSHON SUVLARIDAN FOYDALANISHDA BUXORO VA SAMARQAND VOHALARI OʻRTASIDAGI TARIXIY MUNOSABATLAR: A.R. MUHAMMADJONOV TADQIQOTLARI ASOSIDA

ZARAFSHON SUVLARIDAN FOYDALANISHDA BUXORO VA SAMARQAND VOHALARI OʻRTASIDAGI TARIXIY MUNOSABATLAR: A.R. MUHAMMADJONOV TADQIQOTLARI ASOSIDA Sultonova Aziza Uktamovna Buxoro davlat universiteti maqsadli tayanch doktoranti (PhD) sultonovaaziza97@gmail.com Annotatsiya. Maqolada Zarafshon daryosi suvlaridan foydalanishda Buxoro va Samarqand vohalari oʻrtasida tarixan shakllangan oʻzaro bogʻliqlik akademik Abdulahad Rahimjonovich Muhammadjonovning tadqiqotlari hamda boshqa tarixiy-gidrografik manbalar asosida tahlil qilinadi. Ikki vohaning yagona daryo tizimiga qaramligi, suv taqsimotining tarixiy tartib-qoidalari hamda bu munosabatlarning zamonaviy gidrotexnika tizimidagi davomi koʻrib chiqiladi. Natijalar Buxoro vohasining suv taʼminoti azaldan yuqori oqimdagi Samarqand vohasi bilan tabiiy va institutsional jihatdan chambarchas bogʻliq holda kechganini, bu bogʻliqlikni A.R. Muhammadjonov oʻz tadqiqotida alohida eʼtirof etganini koʻrsatadi. Kalit soʻzlar: Zarafshon, Buxoro vohasi, Samarqand vohasi, suv taqsimoti, irrigatsiya tarixi, A.R. Muhammadjonov, tarixiy gidrografiya. Аннотация. В статье на основе исследований академика Абдулахада Рахимджановича Мухамеджанова, а также иных историко-гидрографических источников анализируется исторически сложившаяся взаимозависимость Бухарского и Самаркандского оазисов в использовании вод реки Зарафшан. Рассматриваются зависимость обоих оазисов от единой речной системы, исторические порядки распределения воды, а также продолжение данных отношений в современной гидротехнической системе. Результаты показывают, что водоснабжение Бухарского оазиса издавна было тесно связано, как в природном, так и в институциональном отношении, с расположенным выше по течению Самаркандским оазисом, и эта взаимосвязь была особо отмечена А.Р. Мухамеджановым в его исследовании. Ключевые слова: Зарафшан, Бухарский оазис, Самаркандский оазис, распределение воды, история орошения, А.Р. Мухамеджанов, историческая гидрография. Abstract. Drawing on the research of Academician Abdulahad Rahimjonovich Muhammadjonov together with other historical-hydrographic sources, this article analyzes the historically formed interdependence of the Bukhara and Samarkand oases in their use of the waters of the Zarafshan River. It examines the dependence of both oases on a single river system, the historical arrangements for water distribution, and the continuation of these relations within the modern hydraulic-engineering system. The findings show that the water supply of the Bukhara oasis has long been closely tied, both naturally and institutionally, to the upstream Samarkand oasis, a connection specifically noted by A.R. Muhammadjonov in his research.

Key words: Zarafshan, Bukhara oasis, Samarkand oasis, water distribution, history of irrigation, A.R. Muhammadjonov, historical hydrography. Kirish. Zarafshon daryosi oʻz manbaidan Amudaryo tomon oqib, yoʻlida ikkita yirik va qadimiy vohani — yuqori oqimda Samarqand, quyi oqimda esa Buxoro vohalarini — sugʻoradi.

Ushbu geografik ketma-ketlik ikki voha taqdirini bir-biriga tabiiy tarzda bogʻlab qoʻygan: Buxoro vohasiga yetib boradigan suv miqdori, sifati va vaqti bevosita Samarqand vohasida undan qanday foydalanilishiga bogʻliq boʻlgan. Bunday tabiiy-gidrografik bogʻliqlik necha asrlar davomida ikki voha oʻrtasidagi suv taqsimoti tartib-qoidalarini ishlab chiqishni taqozo etgan. Ushbu murakkab munosabatlarni birinchi boʻlib kompleks tarzda oʻrgangan olimlardan biri akademik Abdulahad Rahimjonovich Muhammadjonov (1928/1931—2016) boʻlib, uning «Buxoro vohasi sugʻorilishi tarixi» (Toshkent, 1978) nomli monografiyasi Buxoro vohasi suv taʼminotining yuqori oqimdagi omillar bilan bogʻliqligini yoritishga xizmat qiladi [1]. Mazkur maqolaning maqsadi — Buxoro va Samarqand vohalari oʻrtasidagi tarixiy suv munosabatlarini Muhammadjonov tadqiqotlari hamda boshqa tarixiy-gidrografik manbalar asosida tahlil qilishdir. Mavzuning dolzarbligi va hozirgi holati. Markaziy Osiyoda transchegaraviy va vohalararo suv resurslaridan foydalanish masalasi bugungi kunda ham strategik ahamiyatga ega, chunki Zarafshon havzasi hozirgi kunda ham Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlarini ketma-ket suv bilan taʼminlaydi [2]. Tarixiy manbalarda ikki voha oʻrtasidagi suv taqsimoti masalasiga oid maʼlumotlar (xususan, XIX asr oxiridagi maʼmuriy-huquqiy hujjatlar) mavjud boʻlsa-da, bu maʼlumotlar A.R. Muhammadjonovning irrigatsiya tarixi konsepsiyasi bilan yetarlicha bogʻlab tahlil qilinmagan. Aynan shu boʻshliq — voha ichidagi (Buxoro) va vohalararo (Buxoro-Samarqand) suv munosabatlarini yagona tarixiy-tahliliy tizimda koʻrib chiqish zarurati — mazkur tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi. Tadqiqot jarayonlari. Maqolada tarixiy-qiyosiy, tarixiy-gidrografik tahlil hamda manbashunoslik tanqidi metodlaridan foydalanildi. A.R. Muhammadjonovning asosiy asaridagi Zarafshonning oʻrta oqimiga oid maʼlumotlar boshqa tarixiy-gidrografik manbalar, jumladan oʻrta asr va yangi davr hujjatlari bilan qiyoslandi, shu asosda ikki voha oʻrtasidagi suv munosabatlarining tarixiy shakllari aniqlandi. Zarafshonning Samarqand yaqinidagi oʻrta oqimida daryo ikki tarmoqqa — Oqdaryo va Qoradaryoga — boʻlinib, ular orasida Miyonkol oroli hosil boʻladi; ikki tarmoq keyinchalik Yangirobod shahri yaqinida qayta qoʻshiladi [2]. Aynan shu yerdan boshlab daryo Kattaqoʻrgʻon orqali quyi oqimga — Buxoro vohasi tomon — yoʻnaladi va bu yerda vohaning yagona suv arteriyasi vazifasini bajaradi [2]. A.R. Muhammadjonov oʻz tadqiqotida bu geografik holatni alohida taʼkidlab, Buxoro vohasi sugʻorish tizimining barqarorligi, avvalambor, undan yuqorida joylashgan hududlarda suvdan qanday foydalanilishiga bogʻliq ekanini koʻrsatgan [1].

Ikki voha oʻrtasidagi suv munosabatlarining tarixiy jihatdan rasmiylashtirilgan tartibga ega boʻlgani haqida qimmatli dalil oʻrta asr yozma manbalarida saqlanib qolgan. Xususan, tadqiqotchi A. Qodirovning maʼlumotlariga koʻra, Mirzo Muhammad Badiʼ Devonning “Majmaʼ ul-arqom” (“Raqamlar toʻplami”) nomli asarida Buxoro vohasi sugʻorish tizimlari oʻrtasida Zarafshon suvlarini taqsimlash tartibi haqida qimmatli maʼlumotlar keltirilgan boʻlib, unga koʻra suv har bir sugʻoriladigan yer maydoniga mutanosib ravishda taqsimlangan [3]. Bu maʼlumot Buxoro va Samarqand vohalari oʻrtasidagi suv taqsimoti kelishmovchiliklarini oldini olish maqsadida mahalliy boshqaruv tizimi tomonidan aniq va hisoblangan tartib ishlab chiqilganini koʻrsatadi — bu esa oʻz navbatida, Muhammadjonov tadqiqotida yoritilgan vohaning ichki sugʻorish tizimi tashqi (yuqori hududlardan keladigan) suv taʼminoti bilan uzviy bogʻliq holda boshqarilganini tasdiqlaydi.

XIX asrga oid dalolatlar ham Zarafshon vodiysi vohalarining zich aholi va sugʻorma dehqonchilik makoni sifatidagi ahamiyatini tasdiqlaydi. Rus tadqiqotchisi va sayyohi V.M. Oshanin 1884-yilda Zarafshon vodiysiga uyushtirgan safari taassurotlarida daryoning ikki qirgʻogʻi bir-biriga tutash qishloq va bogʻlar bilan toʻlganini alohida taʼkidlagan [3]. Bunday zich joylashuv, oʻz navbatida, suv resurslariga boʻlgan talabni oshirib, vohalararo suv taqsimoti masalasini yanada dolzarblashtirgan omillardan biri boʻlgan. A.R. Muhammadjonovning umumiy irrigatsiya-tarix konsepsiyasi nuqtai nazaridan qaraganda, Buxoro-Samarqand suv munosabatlari uning Zarafshonning qadimda Amudaryo bilan bogʻliq boʻlgani haqidagi kengroq xulosasi bilan ham mantiqiy bogʻlanadi: agar quyi oqimdagi Tayqir oʻzani orqali daryo Amudaryoga quyilgan boʻlsa [1], demak Buxoro vohasi nafaqat Samarqand tomondan keladigan suvga, balki umuman butun Zarafshon havzasining yaxlit gidrologik faoliyatiga bogʻliq boʻlgan murakkab tizimning bir bugʻini sifatida namoyon boʻladi. Shu maʼnoda, Muhammadjonov tadqiqoti Buxoro vohasini alohida, izolyatsiyalangan hudud sifatida emas, balki kengroq mintaqaviy suv tizimining ajralmas qismi sifatida koʻrib chiqishga asos beradi. Zamonaviy gidrotexnika nuqtai nazaridan, hozirgi kunda ham Zarafshon havzasi ketmaket uch hududni — Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlarini — birin-ketin suv bilan taʼminlaydi [2; 4], bu esa tarixan shakllangan yuqori oqim-quyi oqim bogʻliqligining tub mohiyati bugungi kunga qadar oʻzgarmay saqlanib qolganini koʻrsatadi. Biroq zamonaviy suv taqsimoti allaqachon markazlashtirilgan davlat tizimi orqali boshqarilishi bois, tarixiy davrdagi kabi vohalararo alohida kelishuv va hujjatlarga ehtiyoj sezilmaydi — bu esa oʻz navbatida oʻsha tarixiy tartib-qoidalarning ilmiy qiymatini, ularni faqat tarixiy-manbashunoslik nuqtai nazaridan qimmatli meros sifatida belgilaydi. Olingan natijalar tahlili. Oʻtkazilgan tahlil shuni koʻrsatadiki, Buxoro vohasining tarixiy taraqqiyoti nafaqat oʻz ichki sugʻorish tizimiga, balki undan yuqorida joylashgan Samarqand vohasi bilan boʻlgan tabiiy-gidrografik va institutsional munosabatlarga ham bogʻliq holda kechgan. A.R. Muhammadjonov bu bogʻliqlikni oʻz tadqiqotida aniq taʼkidlagan boʻlsa-da, uning ishida bu masala asosan tabiiy-geografik jihatdan yoritilgan; ikki voha oʻrtasidagi suv taqsimotining aniq maʼmuriy-huquqiy tartib-qoidalari (masalan, “Majmaʼ ul-arqom” asarida keltirilgan kabi) uning tadqiqotida markaziy oʻrin egallamaydi.

Bu holat muhim boʻshliqni koʻrsatadi: Muhammadjonovning tabiiy-gidrografik tahlili bilan boshqa tadqiqotchilar tomonidan aniqlangan maʼmuriy-huquqiy manbalarni (xususan, oʻrta asr moliyaviy-hisobot hujjatlarini) birlashtirgan kompleks tadqiqot hozirgacha amalga oshirilmagan. Xulosa. Buxoro va Samarqand vohalari Zarafshon daryosi orqali tarixan chambarchas bogʻliq boʻlgan yagona gidrografik-xoʻjalik tizimini tashkil etgan. A.R. Muhammadjonovning tadqiqoti bu bogʻliqlikning tabiiy-geografik asoslarini ishonchli tarzda yoritib bergan boʻlsa-da, uning maʼmuriy-huquqiy va ijtimoiy-institutsional jihatlari (suv taqsimoti tartib-qoidalari, mahalliy boshqaruv mexanizmlari) alohida, kompleks tadqiqotni talab qiladi. Kelgusi tadqiqotlarda Muhammadjonovning tabiiy-gidrografik maʼlumotlarini oʻrta asr va yangi davr maʼmuriy hujjatlari (jumladan “Majmaʼ ul-arqom” kabi asarlar) bilan birlashtirgan holda, Buxoro-Samarqand suv munosabatlarining yaxlit tarixiy-huquqiy modelini yaratish dolzarb ilmiy vazifa boʻlib qolmoqda.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Мухамеджанов А.Р. История орошения Бухарского оазиса (с древнейших времен до начала XX в.) / Отв. ред. Я.Г. Гулямов. — Ташкент: Фан, 1978. — 296 с. 2. Зеравшан // Vikipediya (ru). https://ru.wikipedia.org/wiki/Зеравшан 3. Кадыров А. От исторических мостов-вододелителей... [Working paper]. Global Water Partnership.

pdf 4. Ирригация Узбекистана: в 4 т. / Гл. ред. А.С. Садыков. Т. 3. — Ташкент: Фан, 1979. — 358 с. 5. Бартольд В.В. Сочинения. Т. 3. — Москва: Наука, 1965. 6. Abdulahad Muhammadjonov // Vikipediya.

7. Akademik Abdulahad Muhammadjonov 85 yoshida vafot etdi // Daryo.uz, 2016, 6 aprel.