INGLIS HÁM QARAQALPAQ KÓRKEM ÁDEBIYAT TILINDE KONCEPTUAL METAFORALARDIŃ MILLIY-SPECIFIKALIQ ÓZGESHELIKLERI

INGLIS HÁM QARAQALPAQ KÓRKEM ÁDEBIYAT TILINDE KONCEPTUAL METAFORALARDIŃ MILLIY-SPECIFIKALIQ ÓZGESHELIKLERI Baltabaeva Delfuza Baxtiyar qızı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti 3-kurs tayanısh doktorantı Annotaciya. Bul maqalada inglis hám qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tilinde konceptual metaforalardıń milliy-spetsifikalıq ózgeshelikleri salıstırmalı tárizde tallanadı. Konceptual metaforalardıń qáliplesiwi hám lingvokulturologiyalıq ózgeshelikleri, xalıqtıń tariyxıy tájiriybesi, turmıs tárizi, mádeniy qádiriyatları, mentaliteti, geografiyalıq ortalıǵı hám de folklor dástúrleri menen baylanıslılıǵı sáwlelendiriledi. Sonday-aq, inglis kórkem ádebiyatında urbanistlik, institucionallıq hám individual tájiriybege tiykarlanǵan obrazlardıń, al qaraqalpaq kórkem ádebiyatında tábiyat, dala, jámietlik qatnasıqlar, úrp-ádet hám folklor poetikasına baylanıslı obrazlardıń ústinligi anıqlanadı. Tayanısh sózler: konseptual metafora, milliy-spetsifiklik, lingvomádeniyat, derek domen, maqset domen, milliy mentalitet, mádeniy kod, lingvopoetika, metaforik konseptualizatsiya. Kórkem ádebiyat tilinde konceptual metaforalardan paydalanıw shıǵarma tilin bayıtıp, oqıwshıǵa jańa túsinik hám pikirlerdi jetkerip beriwge xızmet etedi. Bul túrdegi metaforalar til hám mádeniyat ortasındaǵı baylanıslardı kórsetip beriwde áhmiyetli qurallardan esaplanadı. Olar insanlardıń kóz-qarasın, oy-pikirlerin, sociallıq sistemasın hám mádeniy, milliy qádiriyatların til arqalı, sózler arqalı jetkerip beredi. “Logikalıq, semantikalıq-kognitivlik hám filosofiyalıq-semiotikalıq baǵdarlar ishinde kórkem tekstti tallawǵa, bizińshe, eń jaqın bolǵanları - lingvokulturologiyalıq hám semantikalıq-kognitivlik baǵdarlar bolıp tabıladı. Lingvokulturologiyalıq baǵdar til birlikleri arqalı atalǵan konceptlerdi lingvokulturologiya elementleri sıpatında úyrenedi, olardı milliy qádiriyatlar hám mádeniyattıń ózine tán ózgeshelikleri menen baylanıstıradı. Al, semantikalıqkognitivlik baǵdar bolsa, tildiń leksikalıq hám grammatikalıq semantikasın túsinikler mazmunına kiriw jolı sıpatında izertleydi”[1,66b], - dep kórsetedi G.R.Abdalieva. N.F.Alefirenko pikirinshe: «Lingvokulturologiya – dúnyanıń etnolingvistikalıq súwretin, dúnya obrazın, tillik sananı, tildiń mádeniy-kognitivlik keńisliginiń ózgesheliklerin túsiniwge baylanıslı kóp aspektli máselelerdi de izertleydi. Solay etip, lingvomádeniyattanıwdıń – izertlew predmeti mádeniy faktlerdi tilde sáwlelendiriwshi ilimiy pán, onıń bahalı ónimi lingvomádeniyat dep ataladı»[2,14b].

Lingvomádeniyattanıw búgingi kúnde til hám mádeniyattıń óz – ara tásirin úyrenetuǵın ǵárezsiz hám jedel rawajlanıp atırǵan jónelis retinde qaraladı. Bunda mádeniyat qubılısları tilde qalay sáwleleniwi hám til xalıqtıń mádeniy sanasına qalay qáliplesiwi úyreniledi. Aldınǵı baplarımızda aytıp ótkenimizdey, konceptual metafora – bul ápiwayı “sáwbet bezegi” emes, oylaw mexanizmi, yaǵnıy, bir taraw (derek domen) arqalı basqa taraw(maqset domen) túsindiriledi. Inglis kórkem ádebiyatı tilindegi konceptual metaforalardıń milliyspecifikalıq ózgesheligi sonnan ibarat, metaforalıq konceptuallastırıw processinde avtor lingvomádeniyatqa tán tájiriybe, qádiriyat, tariyxıy realia, kollektivlik obrazlar dominant derek domen sıpatında tańlanadı. Al, bul bolsa, óz gezeginde metaforanıń semantikalıq dúzilisi, bahalaw hám pragmatiklıq-estetikalıq funkciyasında sistemalı tárizde payda boladı.

Inglis hám qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tilindegi metaforalardıń milliy – specifik ózgeshelikleri olardıń mádeniy hám tariyxıy kontekstlerinen kelip shıǵadı. Sebebi, hár qıylı millet wákilleri bolǵan jazıwshı hám shayırlar óz shıǵarmaları tiliniń ele de tartımlı bolıwı ushın konceptual metaforalardan paydalanadı hám olardıń járdeminde sol millettiń ózine tán dúnyaqarasın, ómirlik tájiriybelerin ashıp beredi. Kognitivlik hám lingvomádeniyattanıw paradigmalar inglis tilinen qaraqalpaq tiline awdarmalawda, yáki sol tildegi ekvivalentin tabıwda teoriyalıq tiykar bolıp xızmet etedi. Tilde sáwlelendirilgen milliy konceptler zárúrli mádeniy maǵlıwmatlardı óz ishine aladı hám olar awdarmalaw processinde jeterli dárejede beriliwi kerek, bul olardıń lingvomádeniy sıpatların úyreniwde aktual másele esaplanadı[3,13b]. Inglis hám qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tillerinde ásirese, awdarma processinde milliymádeniy ayırıqshalıqlardı esapqa alıw úlken áhmiyetke iye. Bunday jaǵdayda, eki tilde qollanılǵan metaforalardı salıstıra otırıp analiz qılǵanımızda, tek ǵana mánilik jaqtan awdarmalaw processine itibar qaratıp qoymastan, ondaǵı xalıqtıń mádeniy realiaları, dástúrler hám sociallıq kodların ózlestiriwine de itibar qaratıw zárúr. Yaǵnıy, syujet hám xarakterlerdi ǵana emes, túp nusqanıń ózine tán mádeniy ózgesheliklerin saqlap qalıp, hár qıylı lingvomádeniyatqa sáykes strategiyalar názerde tutıladı. Eń tiykarǵısı eki bir-birine jaqın bolmaǵan tillerde ushırasıwshı metaforalardı awdarmalaǵanda yáki eki til ushın ekvivalent anıqlaǵan waqtımızda túp nusqası, óziniń mádeniy ózine tánligi hám tariyxıy mazmunı saqlap qalınǵan bolıwı kerek. Mádeniyatlar aralıq qarım-qatnastıń jáne bir ózgesheligi – bunda, tiykarınan, kontekst úlken ról oynaydı. Sebebi, bazı da aytılıp atırǵan waqıya yamasa zatlardıń tiykarǵı mánisi jasırın boladı, onı sózbe-sóz ańlaw qıyın boladı. Mine usınday jaǵdaylarda, bunday gáplerdiń mánisi kóbinese, tuwrıdan-tuwrı emes, bálki, metaforalar hám konnotaciyalar járdeminde beriledi hám insannıń barlıq kognitivlik bazası – álem haqqındaǵı bilimlerdiń “lingvistikalıq kartası” tayanısh bolıp xızmet qıladı[4,24b]. Inglis hám qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tilinde konceptual metaforalardıń milliyspecifikalıq ózgesheligi olardıń ulıwma kognitivlik tábiyatına qaramastan, lingvokulturalıq kelip shıǵıwı, hár bir xalıqtıń tariyxıy tájiriybesi, turmıs tárizi, geografiyalıq ortalıǵı, xojalıq iskerligi, diniy-ádep-ikramlılıq qádiriyatları hám folklorlıq-estetikalıq normaları menen belgilenedi. Konceptual metafora, kóbinese universal struktura sıpatında kórinedi (mısalı, ómir – jol, mashqala – júk, waqıt – aqsha), biraq onıń derek domeni hám obrazlar repertuarı milliy tájiriybe menen tolıqtırıladı.

Inglis kórkem ádebiyatı tilinde derek domenler kóbinese qala mádeniyatı, individual tańlaw, sociallıq institutlar, sanaat, texnologiyalar hám teńizshilik sıyaqlı tariyxıy-kásiplik tájiriybelerden azıqlanadı. Qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tilinde bolsa, dala hám tábiyat kórinisi, sharwashılıqmiynet tájiriybesi, ruw-jámáátlik qatnasıqlar, dástúriy máresimler hám folklor poetikası konceptual metaforalardı milliy jaqtan belgilep beredi. Nátiyjede, birdey konceptuallıq model hár eki tilde ushırassa da, olardıń leksikalıq realizaciyası, ámelde iske asıwı, pragmatikalıq wazıypası (tásirsheńlik, násiyatlaw, bahalaw) hám de aksiologiyalıq baǵıtı (unamlı/jaman baha) hár qıylı boladı. Tómende inglis hám qaraqalpaq tillerinde kóp ushırasatuǵın konceptual metaforalarǵa toqtalıp ótpekshimiz:

1. Ómir – sayahat. (Life is a journey) Qaraqalpaq tilinde jol koncepti taǵdir, ómir jolı, uzaq sapar, sabır sıyaqlı konceptler menen baylanısadı, al inglis tilinde bolsa, individual tańlaw, jeke baǵdar, ózin-ózi rawajlandırıw sıyaqlı mánilerge jaqın boladı. 2. Waqıt – aqsha. (Time is money) Qaraqalpaq tilinde waqıt koncepti waqıt, sabır, ómirlik tájriybe sıyaqlı konceptler menen, al inglis tilinde kapitalizm, ónimdarlıq, nátiyjelilik sıyaqlı mániler menen únles bolıp keledi. Inglis tilinde konceptual metaforalar, tiykarınan, universal hám global túsiniklerdi kópshilik jaǵdayda sport/competition: race, win, lose, Christian /Biblical imagery: sin, redemption, light, dark sıyaqlı sózleri járdeminde beredi. Al, qaraqalpaq kórkem ádebiyatı tilinde olar, kóbinese, milliylikti sáwlelendiriwshi, xalıqtıń úrp-ádetin kórsetiwshi sózler esaplanadı. Ulıwmalastırıp aytatuǵın bolsaq, bul eki tildiń kórkem ádebiyatı tilinde ushırasatuǵın konceptual metaforalardıń milliy-specifik ózgesheligi: Mádeniy kod hám konceptosfera, yaǵnıy, hár bir xalıqtıń úrp-ádetleri, diniy hám tariyxıy tájiriybesine qarap; Tábiyat hám mákan obrazları: qaraqalpaq kórkem sózinde dala, samal, qum, dárya/Ámiwdárya, kóshpeli turmıs obrazları kóbirek; al inglis ádebiyatında teńiz, baǵ, qala, jol hám úy konceptleri basqa semantikalıq júk penen keledi. Milliy mentalitet: inglis metaforalarında individualizm, jeke aymaq, waqıttı únemlew, tártip-intizam sıyaqlı túsinikler kúshli; qaraqalpaq kórkem metaforalarında jámáátlik, ruwqáwim, ata-baba ruwxı, namıs/abıray, sabır hám taǵdir motivleri kóbirek ushırasadı. Emociyanıń ańlatılıwı: inglis kórkem ádebiyat tilinde emociya kóbinese ishki jaǵday sıpatında názik súwretlenedi; qaraqalpaq tilinde bolsa emociya kóbinese tábiyat qubılısı yamasa fizikalıq kúsh sıpatında súwretlenedi. Realiya hám folklordıń tásiri: qaraqalpaq metaforalarında dástan, naqıl-maqal, termeler, xalıq awızeki dóretpeleriniń obrazları konceptual metaforanı derek, negiz benen bayıtadı; al inglis tilinde Bibliya, antik mifologiya, qala mádeniyatı hám modernizm derekleri kóbirek isleydi. Lingvokulturologiyalıq kózqarastan, inglis kórkem ádebiyat tilindegi metaforalarda inglis xalqınıń tariyxıy tájiriybesi, teńizshilik mádeniyatı, dástúriy múnásibetleri hám diniyfilosofiyalıq kóz-qarasları tereń sińisken. Mısalı, diniy qatlamlar menen baylanıslı Biblical metaphors (Bibliya metaforaları) yamasa Shakespeare dáwirinen baslap turaqlasqan teatrallıq metaforalar (All the world's a stage) inglis kórkem diskursınıń turaqlı etnomádeniy komponentleri bolıp esaplanadı.

Inglis kórkem ádebiyatı tiliniń semantikalıq potencialı tek tilde bar bolǵan turaqlı (leksikalasqan, óli) metaforalar menen sheklenbeydi. Ekinshi bapta dálillengenindey, kórkem teksttiń eń joqarı estetikalıq bahası – bul individual-avtorlıq metaforalar (individual-authorial\ or\ creative\ metaphors) arqalı kórinedi. W. Shekspir, Ch. Dikkens, V. Vulf, J. Joys, J. Oruell sıyaqlı inglis ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmalarınan alınǵan mısallar avtorlıq metaforalardıń okkazionallıq tábiyatın ashıp berdi. Individual-avtorlıq metaforalar óziniń kóp mánisliligi, kútilmegen assosiaciyalarǵa tayanatuǵınlıǵı hám kontekstuallıq ǵárezliligi menen xarakterlenedi. Olar tildegi standart semantikalıq normalardı buzıw tiykarında payda boladı hám oqıwshıdan joqarı intellektual interpretaciyanı talap etedi. Bunday metaforalardıń semantikalıq mánisi tekst sırtında joytıladı, sol sebepli olar tek tekstlik-kontekstuallıq birlik sıpatında ǵana joqarı bahaǵa iye boladı. Solay etip, inglis hám qaraqalpaq tillerindegi metaforalar salıstırılıp úyrenilgende, olardıń tiykarında ulıwma insanıylıq kognitivlik mexanizmler jatqan boladı, biraq ta, hár tilde milliy dúnyatanıw hám mádeniyatqa baylanıslı ózgeshelikler saqlanadı. Demek, konceptual metaforalardıń milliy-ózgesheligi tiykarınan derek domen tańlawı hám lingvopoetikalıq realizaciyada kórinedi: inglis kórkem ádebiyatında urban-institucionallıq hám individual tájiriybe dominant bolsa, qaraqalpaq ádebiyatında tábiyat-dala, jámáát, úrpádet hám folklor poetikası menen baylanıslı obrazlar dominant boladı.

Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Абдалиева Г.Р. Структурно-семантические и стилистические особенности языка произведений Т.Қаипбергенова. Докт.дисс., Нукус. 2024.- 66 c. 2. Алефиренко Н.Ф. Лингвокультурология ценностно-смысловое пространство языка: учебное пособие. – Москва: «Флинта», «Наука», 2010. –14 c. 3. Berdambetova A.P. Insan kognitivlik ózgesheliklerin ańlatıwshı lingvomádeniy ayrıqshalıqlar. Filol.ilim.boyınsha filosofiya doktorı diss… – Nókis. 2025. – 13 b. 4. Nesipbaeva S.Q. Kórkem tekstte álemniń lingvistikalıq kartinası hám onı awdarıw usılları. Filol.ilim.boyınsha filosofiya doktorı diss… – Nókis. 2025. – 24 b.