Яшил иқтисодиёт ва тараққиёт Ҷилди 4 № 2 (2026)
MAHALLIY SHAROITDA SUV TEJOVCHI TEXNOLOGIYALARNI KOʻP MEZONLI BAHOLASHNING IQTISODIY YOʻNALTIRILGAN GIBRID MODELI VA UNING AMALIY QOʻLLANILISHI
Mirzayeva, Shaxnoza
Аннотатсия
Markaziy Osiyoning arid hududlarida suv resurslarining degradatsiyasi qishloq xo‘jaligi barqarorligiga jiddiytahdid solmoqda. Irrigatsiya umumiy suv iste’molining 80–90% ini tashkil etadi, sho‘rlanish va yer osti suvlari darajasiningpasayishi esa hosildorlikni 15–45% ga kamaytirmoqda. Tadqiqotda mahalliy sharoitda suv tejovchi texnologiyalarnitanlash uchun iqtisodiy yo‘naltirilgan fuzzy-AHP–TOPSIS–DEA gibrid modeli ishlab chiqildi va Xorazm hamda Farg‘onaviloyatlari ma’lumotlari asosida sinovdan o‘tkazildi.Model iqtisodiy mezonlarga 60%, ekologik omillarga 25% va ijtimoiy-texnik mezonlarga 15% og‘irlik beradi. Natijalarshuni ko‘rsatdiki, tuproq namligi sensorlari bilan jihozlangan tomchilatib sug‘orish tizimi eng yuqori kompleks bahogaega (TOPSIS = 0,82; DEA = 1,00), IRR 23,4%, NPV 1 320 USD/ga (10 yil, 7% diskont). Suv unumdorligi 47% ga oshib,sho‘rlanish ΔECe = –1,2 dS m⁻¹ ga kamaydi.Monte-Karlo simulyatsiyasi (10 000 iteratsiya; ±25% narx va iqlimiy o‘zgarishlar) modelning 94% holatda barqarorliginitasdiqladi. 35% subsidiya sharoitida texnologiya qamrovi 18% dan 68% ga oshishi va yillik 620 mln USD makroiqtisodiyfoyda keltirishi mumkin. Taklif etilgan model suv tanqisligi sharoitida agrar siyosatni optimallashtirish uchun ilmiy asosyaratadi.
suv tejovchi texnologiyalar, fuzzy-AHP–TOPSIS–DEA gibrid modeli, iqtisodiy samaradorlik, tomchilatib sug‘orish, suv unumdorligi, rebound effect, Markaziy Osiyo, O‘zbekiston, stokastik simulyatsiya
Манбаи метамаълумот: бойгонии OAI-PMH-и маҷалла · Sindex матни пурраро нигоҳ намедорад, ба манбаъ пайванд медиҳад.