«FarDU ilmiy xabarlari» 7-том 4-нөмір (2026)
SO‘ZLASHUV NUTQIDA MA’NO QARAMA-QARSHILIGI: KONTEKST VA INTONATSIYANING ROLI
Hafizov, Sarvar
Аңдатпа
Og‘zaki nutq yozma matndan farqli o‘laroq, ko‘pincha so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan so‘zlovchining haqiqiy kommunikativ niyati o‘rtasida ziddiyat yuzaga keladigan konstruksiyalarga boy bo‘ladi. Ushbu maqolada aynan shu - semantik-pragmatik qarama-qarshilik - hodisasi, xususan, kinoya, antifrazis va ritorik savol kabi ko‘chma ma’noli konstruksiyalar kontekst va intonatsiyaning o‘zaro ta’siri nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Muammoning dolzarbligi shundaki, bunday konstruksiyalar yozma matnda maxsus grafik yoki leksik belgilarsiz deyarli ajratib bo‘lmaydi, biroq og‘zaki muloqotda tinglovchi tomonidan tez va aniq talqin qilinadi - bu esa prosodik va kontekstual omillarning alohida ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqotning maqsadi og‘zaki muloqotda so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan nutqiy niyat o‘rtasidagi ziddiyat qanday prosodik va situativ vositalar yordamida hal qilinishini aniqlash va tasniflashdan iborat. Bu maqsadga erishish uchun tadqiqotda mavzuga oid pragmatika va nutq prosodikasi nazariyalari (jumladan, Grays hamda Sperber va Uilsonning ishlari) tahlil qilingan, so‘ngra o‘zbek tilidagi tabiiy so‘zlashuv nutqidan tanlab olingan misollar asosida kontekstsiz va kontekstli talqinlar qiyoslangan. Tadqiqot sifat (qualitative) tavsifiy-tahliliy metodga asoslanadi: nutq parchalari transkripsiya qilingan, ularda ohang konturi (ko‘tarilish/tushish), urg‘u joylashuvi va pauza kabi prosodik belgilar shartli belgilar yordamida qayd etilgan, so‘ng har bir misol kontekstdan ajratilgan holda va kontekst bilan birgalikda talqin qilinib, natijalar taqqoslangan. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, intonatsiya konturi, urg‘u joylashuvi va pauza singari prosodik belgilar kontekstual omillar (situativ, lingvistik va ijtimoiy-madaniy kontekst) bilan birgalikda tinglovchida to‘g‘ri pragmatik talqinni shakllantiruvchi asosiy mexanizm sifatida xizmat qiladi. Xususan, aniqlanishicha, bir xil leksik-sintaktik tarkibga ega jumla faqat intonatsion konturning o‘zgarishi orqali diametral qarama-qarshi ikki xil ma’noni (masalan, chin maqtov va kinoya) ifodalashi mumkin; kinoya va antifrazis holatlarida ko‘pincha jumla so‘ngida ohangning keskin tushishi va qisqa pauza xarakterli belgi sifatida namoyon bo‘ladi, ritorik savollarda esa haqiqiy savollarga xos ko‘tariluvchi ohang o‘rniga tushuvchi kontur kuzatiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, o‘zbek tilshunosligida ma’no qarama-qarshiligi hodisasi ilk bor aynan intonatsion-kontekstual mexanizm nuqtai nazaridan, tabiiy nutq misollari asosida tizimli tarzda yoritilgan. Olingan natijalarning amaliy ahamiyati ikki yo‘nalishda namoyon bo‘ladi: birinchidan, chet tili sifatida o‘zbek tilini o‘qitishda intonatsion-pragmatik kompetensiyani shakllantirish uchun material sifatida; ikkinchidan, nutqni tanish va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlarida kinoya va sarkazmni avtomatik aniqlash algoritmlari uchun lingvistik asos sifatida foydalanish mumkin. Maqolada, shuningdek, tadqiqotning cheklovlari va kelgusi tadqiqot yo‘nalishlari (kengroq audio-korpus asosida akustik-instrumental tahlil) belgilab o‘tilgan.
pragmatikasemantik qarama-qarshilikkinoyaantifrazisritorik savolintonatsiyakontekstog‘zaki nutqimplikaturaprosodika.
Метадеректер дереккөзі: журналдың OAI-PMH архиві · Sindex толық мәтінді сақтамайды, дереккөзге сілтеме береді.