Қўқон университети хабарномаси Volume 19 (2026) · pp. 14-18
O‘LCHOV BIRLIKLARINI KOGNITIV TALQIN QILISHDA INTEGRATIV YONDASHUVNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Djabbarov, Sherzod
Abstract
Ushbu maqolada o‘lchov birliklari va o‘lchov ma’nosini bildiruvchi ifodalarni kognitiv jihatdan o‘rganishda integrativ yondashuvning zarurati asoslanadi. Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shundan iboratki, tabiiy tildagi o‘lchov birliklari faqat aniq miqdor, masofa yoki hajmni ko‘rsatish bilan cheklanmaydi. Ular nutqda yaqinlik, uzoqlik, daraja, intensivlik, vaqtning subyektiv kechishi va ijtimoiy ustunlik kabi mavhum munosabatlarni ifodalashda ham ishtirok etadi. Shu sababli bunday birliklarning ma’nosini faqat bitta nazariya doirasida sharhlash ko‘p hollarda yetarli natija bermaydi. Maqolada Lakoff va Johnsonning konseptual metafora nazariyasi, Fillmorning freym semantikasi, Lakoffning kategoriyalash haqidagi qarashlari hamda Langackerning kognitiv grammatikasi o‘zaro qiyoslanib, ularning o‘lchov leksikasini tahlil qilishdagi vazifalari belgilandi. Tadqiqot tavsifiy, qiyosiy, konseptual va freym tahlili usullariga tayandi. Tahlil natijasida o‘lchovga oid birliklarni o‘rganishning to‘rt bosqichli modeli taklif etildi: avval birlikning tajribaviy asosi aniqlanadi, keyin mavhum ma’noga o‘tish yo‘li ko‘rsatiladi, undan so‘ng ifoda faollashtiradigan bilimlar majmui tiklanadi va nihoyat mazmunning grammatik hamda kontekstual shakllanishi tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, integrativ yondashuv turli nazariyalarni bir matnda sanab o‘tish emas, balki ularning izohlash imkoniyatlarini bir-birini to‘ldiradigan bosqichlarga joylashtirishdir. Bunday yondashuv ingliz va o‘zbek tillaridagi o‘lchov birliklarining bevosita, ko‘chma va kontekstga bog‘liq ma’nolarini izchil talqin qilish uchun qulay nazariy asos yaratadi.
kognitiv lingvistika, o‘lchov birliklari, integrativ yondashuv, konseptual metafora, freym semantikasi, kognitiv grammatika, kategoriyalash, konseptuallashtirish
Metadata source: the journal's OAI-PMH archive · Sindex does not store the full text; it links to the source.