Қўқон университети хабарномаси 19-jild (2026) · 131-134-betlar
OʻZBEK TILIDAGI BITISHUV, BOSHQARUV VA MOSLASHUV TASNIFINING SINTAKTIK RAZMETKADAGI OʻRNI
Xamdamova, Dilnoza
Annotatsiya
Maqolada o‘zbek tilidagi bitishuv, boshqaruv va moslashuv tasnifining sintaktik razmetkadagi o‘rni tahlil qilinadi. An’anaviy tasnifda sintaktik aloqaning formal vositalari hamda ularning Universal Dependencies (UD) munosabatlari bilan o‘zaro nisbati ko‘rib chiqiladi. Izofa qurilmalari, ravishdoshli birikmalar va kelishik ko‘rsatkichisiz obyekt kabi munozarali holatlar asosida milliy grammatik an’anadan sintaktik razmetka qoidalarini ishlab chiqishda foydalanish imkoniyatlari yoritiladi. Maqolada an’anaviy sintaktik tasnif bilan zamonaviy dependency-yondashuv o‘rtasidagi metodologik farqlar ochib berilib, ularning o‘zaro uyg‘unlashuv imkoniyatlari asoslanadi. Xususan, sintaktik munosabatlarni belgilashda morfologik ko‘rsatkichlar, hokim va tobe komponentlarning shakliy munosabati, so‘z tartibi hamda sintaktik kontekstning ahamiyati aniqlashtiriladi. Izofa, ravishdoshli qurilmalar va kelishik shakli ochiq ifodalanmagan obyekt kabi holatlar tahlili orqali milliy grammatik tavsifdan sintaktik annotatsiya mezonlarini ishlab chiqishda foydalanishning amaliy imkoniyatlari ko‘rsatiladi. Mazkur yondashuv o‘zbek tili sintaktik korpuslarini yaratish, mavjud daraxtbanklarni takomillashtirish va sintaktik munosabatlarni avtomatik aniqlash uchun lingvistik asoslarni aniqlashtirishga xizmat qiladi. Shuningdek, sintaktik razmetkalashda milliy grammatik tasnifdan foydalanish o‘zbek tilining strukturaviy xususiyatlarini universal standartlar doirasida aniqroq ifodalash imkonini beradi. Bunda sintaktik munosabatlarning formal ko‘rsatkichlari bilan ularning funksional talqini o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash, turli annotatorlar tomonidan beriladigan razmetka qarorlarining izchilligini ta’minlash va munozarali konstruktsiyalar uchun yagona mezonlarni shakllantirish muhim hisoblanadi. Mazkur tamoyillar o‘zbek tilidagi sintaktik daraxtbanklarning lingvistik ishonchliligini oshirish, korpus ma’lumotlarini qiyosiy o‘rganish hamda tabiiy tilni avtomatik qayta ishlash tizimlarida sintaktik tahlil sifatini yaxshilash uchun zarur metodologik zamin yaratadi.
sintaktik razmetka, o‘zbek sintaksisi, sintaktik tobelanish, grammatik munosabatlar, Universal Dependencies, turkiy tillar, o‘zbek tili.
Metadata manbasi: jurnal OAI-PMH arxivi · Sindex toʻliq matnni saqlamaydi, manbaga havola beradi.